De fopspeen afleren: methodes en timing

Een fopspeen is een uitkomst: hij helpt bij het inslapen en maakt een huilbui in seconden korter. Maar er komt een moment waarop de speen meer kwaad dan goed doet. Wanneer is dat, en hoe stop je zonder dat het een drama wordt? Dit artikel zet de feiten op een rij.

Wat de fopspeen goed doet

Zuigen is een aangeboren reflex en geeft een baby troost. Er is ook een medisch voordeel. In de Nederlandse peiling Veilig Slapen staat dat consequent gebruik van een fopspeen het risico op wiegendood met 50 tot 90 procent verlaagt, met het advies om een fopspeen tot 1 jaar bij elke slaap te overwegen. Let op: het gaat om een samenhang. Sommige experts trekken het oorzakelijke verband in twijfel.

Het risico op wiegendood is vooral groot in de eerste maanden. Het komt het meest voor rond 3 maanden, en ongeveer 90 procent van de gevallen vindt plaats vóór 6 maanden. Voor dit voordeel hoeft een fopspeen dus niet veel langer dan het eerste levensjaar mee.

Waarom je er op den duur mee moet stoppen

Gebit en kaak. Langdurig zuigen kan de stand van tanden en kaken beïnvloeden. Hoe vaker en hoe langer, hoe groter het effect. Tandartsorganisaties geven aan dat het nadelige effect op de beet steeds groter en moeilijker te herstellen wordt naarmate een kind langer doorgaat. Een fopspeen is in dit opzicht wel beter dan duimzuigen, want de speen kun je wegnemen en de duim niet.

Oorontstekingen. Er is een verband tussen fopspeengebruik en middenoorontsteking, maar de cijfers verschillen per studie:

• Een Finse studie vond dat kinderen die niet continu een fopspeen gebruikten, 33 procent minder oorontstekingen kregen.
• In een Utrechts onderzoek met 495 kinderen kwamen terugkerende oorontstekingen bijna twee keer zo vaak voor bij kinderen met een speen, en minstens één oorontsteking ongeveer 30 procent vaker.

Het is een verband en geen bewezen oorzaak. Het is wel een extra reden om het gebruik na de babytijd af te bouwen, zeker bij kinderen die vaak oorontstekingen hebben.

Spraak en taal. Een speen in de mond remt het brabbelen en praten. Er zijn studies die langdurig fopspeengebruik koppelen aan een kleinere woordenschat, maar het bewijs hiervoor is beperkt. Praktisch is het verstandig om de speen niet te gebruiken zodra je kind wil communiceren of spelen.

Wanneer stoppen? De timing

Officiële bronnen hanteren verschillende grenzen, afhankelijk van wie je raadpleegt:

Vanaf ongeveer 6 maanden: beginnen met beperken. De Nederlandse mondzorgadviezen raden aan overdag met afbouwen te beginnen rond 6 maanden, omdat de zuigreflex dan afneemt en het zuigen een gewoonte wordt. Dat betekent niet dat de speen weg moet, maar wel dat hij niet de hele dag in hoeft te zitten.

Rond de eerste verjaardag: afbouwen. Het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid adviseert het speenzuigen rond de eerste verjaardag af te bouwen. Daarna speelt het wiegendoodvoordeel geen rol meer.

Na 2 jaar: afleren wordt een prioriteit. De American Dental Association en de American Academy of Pediatric Dentistry ontmoedigen fopspeengebruik na de leeftijd van 2 jaar. De meeste kinderen stoppen tussen hun tweede en vierde jaar.

Uiterlijk rond 4 jaar: actief stoppen. Tandartsorganisaties adviseren om het gebruik na 4 jaar echt actief te stoppen. Volgens het NCJ moet het in elk geval voorbij zijn vóór de leeftijd van 5 jaar, omdat het melkgebit dan gaat wisselen. Rond het zesde levensjaar komen de blijvende tanden door.

Momenten om het afleren juist uit te stellen

Kies niet het moment dat je kind al veel te verwerken heeft. Denk aan:

• een verhuizing
• de komst van een broertje of zusje
• de start van de opvang of school
• ziekte of tandjes die doorkomen
• de zindelijkheidstraining

Methodes: wat kun je doen?

Er is weinig onderzoek naar welke methode het beste werkt. Dit zijn de aanpakken die Nederlandse tandartsen en gezondheidssites aanbevelen of die ouders in de praktijk gebruiken.

1. Stap voor stap afbouwen. Een voorbeeld van een opbouw: geef overdag bij huilbuien geen speen meer en troost op andere manieren, daarna ook niet meer bij het middagslaapje, en laat de speen alleen nog toe om ‘s avonds in slaap te vallen. Een andere tip is om de speen alleen nog bij het naar bed gaan te geven en hem in bed te laten, zodat hij overdag uit het zicht is. Leg elke stap kort en duidelijk uit, en vertel het je kind van tevoren.

2. Ineens stoppen. Je haalt de speen in één keer weg. De eerste dagen zijn zwaar, maar voor veel kinderen is dit sneller afgelopen dan een lang afbouwtraject. Dit werkt het best bij jonge kinderen die nog niet erg aan de speen gehecht zijn.

3. Een afscheidsritueel. Dit kan vanaf ongeveer 2 jaar. Tandartsen noemen bijvoorbeeld de speen in een envelop opsturen naar jezelf of een bekende, of de speen gebruiken als betaalmiddel voor een cadeautje, zodat je kind begrijpt dat de speen echt weg is. Ook de speenfee of een speenboom werken goed.

4. Uitleggen. Vanaf 2 tot 3 jaar kun je je kind uitleggen waarom het belangrijk is om te stoppen, bijvoorbeeld dat een speen voor baby’s is en dat hij of zij al groot is.

5. Troost vervangen en belonen. Bied een knuffel of pop aan als vervanger. Een beloning of een stickerkalender motiveert, en een kalender met stickers voor elke dag zonder speen is zelf al een beloning.

Wat je beter niet doet: de speen insmeren met iets bitters. De jeugdgezondheidszorg beveelt zulke middeltjes niet per se aan. Knip ook geen gaatje in de speen, want er kan een stukje afbreken. Dip de speen niet in suiker of andere zoete vloeistof.

Praktische tips

• Wees consequent. Als je na twee dagen toch toegeeft, leert je kind dat doorzeuren werkt.
• Geef extra aandacht, vooral rond het slapengaan.
• Verwacht een paar slechtere nachten. Dat is normaal.
• Controleer de speen regelmatig op scheurtjes en slijtage en vervang hem tijdig.
• Lukt het niet? Bespreek het met het consultatiebureau of de tandarts.

Kort samengevat

Bronnen

• KNMT, Advies cariëspreventie (met o.a. Ivoren Kruis) en “Vraag het de kindertandarts”
• Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ), advies speenzuigen, via WIJ.nl
• NCJ, Factsheet Peiling Veilig Slapen
• Niemelä e.a., Pediatrics (Finse studie, 2000)
• Rovers e.a., Family Practice (Utrechtse studie, 2008)
• Allesoverhetgebit.nl (mondzorgpraktijken), tips voor stoppen met de fopspeen

Uitgelichte afbeelding: Pexels